Uit: De Vrije Fries XXXVII (1943), pp. 162-171.
Reisindrukken van den Franschen Gezantschapssecretaris Charles Ogier uit Friesland en Groningen in het jaar 1636
met commentaar van Dr. A. WASSENBERGH
In 1634 werd door Richelieu een gezantschap naar Polen gezonden, dat moest trachten een vrede te bemiddelen tusschen dat land en Zweden. Met de leiding hiervan was belast Claude de Mesmes, Graaf d'Avaux, aan wien tevens opdracht was gegeven met zijn gezelschap bezoeken te brengen aan de hoven van Denemarken en Zweden. Deze reis, welke duurde van 11 Juli 1634 tot 22 Augustus 1636 en waarbij op de terugkeer ook een bezoek aan Friesland en Groningen werd gebracht, is in dagboekvorm beschreven door den gezantschapssecretaris Charles Ogier (geboren 1595 als zoon van een Parijschen advocaat, gestorven 1654) .Het eerste deel van het dagboek werd in 1656 te Parijs gedrukt onderden titel: Caroli Ogirii Ephemerides sive iter Danicum, Suecicum en Polonicum. Van het tweede deel werd langen tijd niets vernomen, totdat Dr. Adolf Warschauer, Professor te Posen, het ontdekte in de handschriftenverzameling van het Britsch Museum te Londen. Hij beschrijft het als „einen Quartband von 73 beschriebenen BIattern.” Op bladzijde 1 staat in oud schrift als titel: memoire original latin de l'ambassade de Pologne sous Louis XIII en 1636. Par Ogier secretaire d'ambassade. Dit tweede gedeelte begint met den 5den Februari 1636 als vervolg op het verblijf te Dantzig en sluit met den 22 Augustus, den dag van de terugkeer te Parijs. Bladzijden 1-43 schilderen de laatste drie en een halve maand te Dantzig. bladzijden 44-73 de terugreis over Lübeck, Hamburg en Nederland. In 1907 werd dit dagboek in het Duitsch gepubliceerd (geen tekstuitgave) door Dr. Kurt Schattmüller te Dantzig [1] in: Zeitschrift des West-preussischen Geschichtsvereins. Heft XLIX, onder den titel van: (p. 163) Reiseeindrücke aus Danzig, Lübeck, Hamburg und Holland 1636, nach dem neuentdeckten II Teil von Charles Ogiers Gesantschaftstagebuch. Bovenstaande korte beschrijving is aan die publicatie ontleend. We laten hieronder het uittreksel, Friesland en Groningen betreffende, volgen en voegen er eenige kunsthistorische opmerkingen, waartoe het dagboek aanleiding geeft, aan toe.
Extract blz. 254-258.
...Bei Nacht bogen die Schiffe zwischen den friesischen Inseln Schirmonikog und Ameland in die
Watten nahe der friesischen Küste ein, wo viele Fischerboote ihnen begegneten. Tags darauf
bei ruhigerer See betrachtete früh Ogier die nahe holländische Kuste, die durch Deiche
und Bollwerk gegen die Angriffe der Meereswellen geschützt ist, Dörfer, in ihnen die
Kirchen mit hohen Türmen, liebliche Landhaüser, fest erbaute Edelsitze von Adligen, die
in andern niederländischen Provinzen nicht so zahlreich sind, schlieszlich die Stadt
Franecker mit ihrem Gymnasium zogen am Auge vorüber, das sich des sehr anziehenden Bildes
ringsum freute. Nach mehrstündiger Rast kam gegen 5 Uhr das Ziel Harlingen in Sicht, wurde
aber wegen des flauen Windes erst gegen 10 Uhr abends erreicht, also nach Toresschlusz, so dasz
unsere Franzosen zu ihrem begreiflichen Ärger nach den durchgemachten Seestürmen und
Aufregungen, und nachdem sie seit Hamburg, also seit acht Tagen, die Kleider nicht vom Leibe
gehabt hatten, auch diese Nacht noch unbehaglich auf dem Schiffe, statt in bequemen Betten
zubringen muszten. Die erwünschte Bewegung an Land verschaffte sich aber noch durch einen
Spaziergang auf den nicht allzustreng bewachten Festungswerken. Jenseits des Wassergrabens, auf
den Wällen der Stadtseite, standen Frauen und Kinder, die die glückliche Ankunft ihrer
Ernährer unter den eben eingelaufenen Schiffern freudig begrüszten. Einen Teil seiner
Begleiter mit dem Gepäck und den Pferden schickte der Gesandte sofort nach Amsterdam voraus.
Tags darauf durchwanderte er mit Ogier die Stadt, die als eine der besuchtesten Häfen von
Friesland gilt; es lagen als Besatzung zwei Kompanien Soldaten dort; von der See aus schien die
Stadt durch ihre Lage gesichert, von der Landseite war der Zugang nur durch ein einziges Tor, das
andere Tor führte zum Hafen, eine Strasze zog sich zur Linken längs des Meeres hin,
wurde aber weniger benutzt. Die Stadt schildert das Tagebuch als von Kanälen, den uns heute
noch bekannten holländischen Grachten, durchschnitten, die Häuser sehr sauber und
ordentlich, die Straszen breit und gerade. In einer früher katholischen, damals reformierten
Kirche sah man das Grabmal des Georg von Espelbach, des Gouverneurs von Harling, der unter Karl V,
und Philipp II, sich im Kriege hervorgetan. Der Gouverneur heiszt in Holland
„Drossart” oder „Oberste Regierent”. Gegen sonstigen kalvinistischen
Brauch war (p. 164) in dieser Kirche auch eine Orgel.[2] Sehr zahlreich sollten in Harlingen auch die Mennoniten
sein, die zu ihrem Gottesdienst in Privathäusern sich versammelten; der Katholiken seien
dagegen sehr wenige. Bei einem Barbier Johann Frank kaufte der Gesandte ein angeblich echtes Bild
von Titian; der Barbier berief sich auf tüchtige Maler in seiner Verwandtschaft, wie Andreas
Pieterszen zu Groningen, Gerard Adrian zu Leeuwarden, von denen einer sehr gute Federzeichnungen
mache, und auf des ersteren Schwester Margarethe Adriansen, die ebenfalls sehr gut male. Tags
darauf am 17 Juli fuhr der Gesandte mit Ogier nach Leeuwarden, der Hauptstadt Frieslands.
„Unterwegs”, schreibt Ogier, „sahen wir seht gut bestellte Acker, sehr
hübsche, sauber gebaute Bauernhaüser, viele Dörfer mit Kirchen. Wie wir
hörten, gibt es in dieser Provinz unter dem Adel noch viel Katholiken, sie wagen sich jedoch
nicht offen dazu zu bekennen. In Leeuwarden herrschte, wie wir bei unserer Ankunft wahrnahmen, die
Pest, an den Haustüren standen, ein recht unangenehmer Anblick, mehrfach Totenbahren. Die
Stadt gefiel mir sonst sehr wegen der sauberen, breiten Straszen, der Grachten mit ihren
schattigen Baumreihen. Zur Zeit war gerade Pferdemarkt, denn die Bauern bringen dort viel Pferde
hin”. Der Graf d'Avaux wurde auf der Strasze von dem frieslandischen Parlamentsrat
Andreas,[3] der einst als holländischer
Gesandter in Polen gewesen war, erkannt, lehnte aber dessen Einladung zu offiziellem Verkehr mit
dem Städtischen Rat und dem Grafen Heinrich von Nassau,[4] dem Gouverneur von Groningen und Overyssel, des Inkognitos halber ab. Ogier
machte die Bekanntschaft, des Malers Geest, der früher in Frankreich gewesen war, besah
dessen Porträts und die Bilder anderer Maler, Münzen, Kuriositäten usw. in seinem
Besitz. Nach mehrstündiger Unterhaltung bekannte sich der Maler zu Ogiers Freude als
Katholik, auch er erzählte, dasz in der Stadt und unter dem Landadel sich noch viel heimliche
Katholiken befanden, für die drei oder vier Jesuiten in der Stadt in Privathausern
abwechseind im geheimen Messe läsen. In der Ecke des Schlafgemachs erolickte Ogier einen
winzigen Altar, wie ihn die Knaben in Frankreich als Spielzeug in ihre Kapellchen stellten, denn
(p. 165) die Katholiken seien in Holland in dauernder Furcht vor der
Durchsuchung ihrer Häuser durch die Zensoren und Aufpasser, die sogar zur Aufspürung
katholisher Kirchengaräte die Kasten öffnen dürften; in Dänemark sei neulich
ein als Tuchhändler reisender Jesuit tast ergriffen worden und habe sich nur durch eiligste
Flucht retten können. Ogier besuchte auch den Maler Gerard Adriani oder Gerith Adriaens, der
zugleich Glasmaler und Kupferstecher war, und kaufte von ihm alte Kupferstiche für zwei
Taler. Nach zwei Tagen (19.) machten sich der Gesandte und Ogier in Begleitung eines gewissen
Furman, des Hofmeisters vom Gouverneur, auf den Weg nach Groningen, um dort Pferde zu kaufen.
„Denn es gibt,” wie Ogier schreibt, „in den Provinzen Frieslands und besonders
in Groningen die besten Pferde; die Bauern züchten sie, unsere französischen
Pferdehandler kaufen sie dort zu mäszigen Preisen ein, um sie dann zu Schiffe über
Rotterdam nach Frankreich und England einzuführen. Den Weg nach Groningen legten wir in
leichtem Wagen mit drei nebeneinander gespannten Pferden rasch zurück; obwohl der fette Boden
infolge des Regens und der nahen Seen und Sümpfe aufgeweicht war - denn wo einst überall
nur Sumpf war „sind jetzt, dank den Entwässerungsgraben, daneben fruchtbare Acker -,
liefen die Pferde doch recht geschwind. Nach drei Meilen kamen wirzum Dorfe Butenpost, das eine
französische Meile lang ist; denn zwischen den Häusern liegen noch Garten und
Ackerstreifen und das Dort bildet eine einzige lange Strasze. Knaben und Mädchen tanzten,
standen Kopt und schlugen Purzelbäume bei unserer Durchfahrt, um Gaben zu erbetteln. Sehr
grosz ist die Fruchtbarkeit Frieslands, so grosz, dasz eine Kuh im Jahre ihrem Besitzer bis zu 50
Pfund (Livre) einbringt. Von jeder Kuh zahlt der Bauer acht Pfennig monatlich an den Staatsschatz;
einzelne Kühe gelten 50 Dukaten wert, sie geben eine unglaubliche Menge Milch; daher stammen
die groszen Käse, von denen auch ganz Leeuwarden voll ist. Die vereinigten Provinzen bringen
jahrlich 20 Millionen Pfund für den Schatz auf; Friesland allein 26 Tonnen Geld, jede zu
100.000 Pfund, Groningen davon die Hälfte auf, die übrigen entsprechend ihrem Landbezitz
oder Handel. Am 20 Juli, einem Sonntag, wo wir die Messe entbehren muszten, durchfuhren wir die
Dörfer Surhuysen und Grypskerke mit solide gebauten Häusern, vorzügleich gepflegten
Garten und Feldern und stattlichen Kirchen. Nach vier meilen in acht Stunden kamen wir gegen
Mittag in Groningen an; .das ist eine grosze, umfangreiche Stadt, vorzüglich befestigt mit
Bastionen und Gräben; die Straszen sind breit, die Häuser solide errichtet und noch
stattlicher als in Leeuwarden. Wir sahen dort zwei sehr schöne grosze Kirchen, die einst
katholisch, jetzt reformiert, diesem Bekenntnis gemäsz keine Altare, Bilder oder
Bildsäulen mehr enthalten. In der Stadt gibt's auch herrliche breite Plätze, der
erste ist gleich bei der Ankunft von Leeuwarden her, auf ihm eine Kirche. Der zweite Platz liegt
ein wenig weiter, in seiner Mitte steht das Rathaus, in der Ecke die andere grosze Kirche, die
einen auszerordentlich hollen Turm hat, an einem Fenster ist ein Bild König Philipps von
Spanien als Glasgemälde. (p. 166) Anderwarts in der Stadt, zumal am
Rathaus, gieht man das Reichswappen, den kaiserlichen Adler. Dicht hinter der Kirche ist der
„Hof” des Provinzialstatthalters, ein ziemlich groszes und wohnliches Haus mit einem
reizenden, wohlgepflegten Garten; zumal die zwei schattigen Laubengänge sind schon aus
dichtverflochtenen Baumästen, die in der Mittagsglut weder Sonnenlicht noch Hitze
durchlassen; sie ziehen sich um bunte, reichbesetzte Blütenbeete herum; es gibt auch dort
Pflanzen und Blumen ferner Gegenden, die der erfahrene Gartner sehr sorgsam pflegt, ferner
Obstbäume aller Art, und schlieszlich ein ganz entzückender Durchblick auf die Felder.
Die Häuser und Garten unserer groszen Herren in Frankreich sind in der Regel nicht so
gepflegt infolge der Gleichgültigkeit und Unachtsamkeit ihrer Diener. Der dritte und
schönste Platz der Stadt is jenseits des die Stadt durchflieszenden Kanals; einen schoneren
habe ich auszer etwa der Place royale in Paris kaum je gesehen. Die Bäume sind auf ihm im
Viereck gepflanzt und geben für die Spaziergänger herrlichen Schatten. Ogier besuchte in
Groningen die Malerin Margarethe Adriansen, Gattin des Andreas Pitterschen, die in Porträts,
besonders aber in Stilleben (Blumen, Vögel, Sehmetterlinge, Fliegen) vorzügliches
leistet.
Am 21 Juli fuhr der Gesandte mit Ogier von Groningen weiter in einem
dortigen zwar billigen, aber sehr harten und unbequemen Mietwagen durch die Landschaften Overyssel
und Drenthe ...
Bij de schildersnamen, die in het dagboek genoemd worden, willen we even nader stilstaan.
De Harlinger barbier, van wien de Titiaan gekocht wordt, vertelt, dat hij drie bekwame
schilders in zijn familie heeft, nl. Andreas Pieterszen te Groningen, Gerard Adrian te Leeuwarden
en de zuster van den eerste (vermoedelijk is bedoeld van den tweede) Margaretha Adriansen.
In Groningen bezocht Ogier Margaretha Adriansen en vermeldt dan dat zij
de vrouw is van Andreas Pieterschen en dat zij bijzonder uitblinkt in het schilderen van
stillevens (bloemen, vogels, vlinders, vliegen). Deze toevoeging laat geen twijfel; we hebben hier
te doen met de bekende schilderes Margaretha de Heer. Van haar zijn verscheidene stukken aanwezig
in het Friesch Museum en in de Stedelijke Kunstverzameling van Leeuwarden, terwijl in oude
inventarissen schilderijtjes van haar hand veelvuldig genoemd worden. Zij werkte veelal in een
bijzondere techniek, namelijk met een dikke lijmverf op perkament, papier of hout.
Omtrent haar afkomst is weinig met zekerheid te zeggen. Joost Hiddes
Halbertsma zegt in zijn „Hulde aan Gysbert Japicx” dat zij vermoedelijk een
kleindochter was van Bartholomeus (p. 167) de Heer en diens vrouw Mayken,
die in 1607 met attestatie naar Bolsward overkwamen. Een zoon van dezen Bartholomeus zou getrouwd
zijn met een zuster van de moeder van Gysbert Japicx. Uit dat huwelijk moeten gesproten zijn
Margaretha en Willem de Heer, welke beide de schilderkunst beoefenden. Margaretha zou dan een
nicht zijn van Gysbert Japicx. Inderdaad noemt Gysbert haar „me nicht” in een gedicht:
„Aan de Kunst-rijcke Margarita de Heer, na oogh verlusting in heur wonderwercking”. Of
de familierelatie zooals Halbertsma die geeft, juist is, hebben we niet kunnen nagaan, daar deze
geen bronnen noemt. - Een andere schrijver vermoedt dat zij een Hoornsche is. Hoe het zij, we
weten nu met zekerheid dat zij in 1636 in Groningen woonde en getrouwd was met Andreas Pietersen,
die, zooals uit de burgerboeken van Groningen blijkt, het burgerrecht verwierf tusschen Andreas
1629 en Petri ad Cathedram 1630 en dan schilder wordt genoemd.
Op Margaretha zijn vele lofdichten gemaakt, welke ons eenigszins over
haar gezin in Groningen inlichten. Vooral Sybille van Griethuisen [5] heeft haar roem in verscheidene gedichten bezongen.
Een voor ons belangrijk lofdicht komt voor in een zeventiende eeuwsch
boekwerkje, geheeten „Het Wonder-Tooneel ofte Lust hof der History Paarlen” enz., door
Johan van Nijenborgh.[6] In het 14e hoofdstuk
getiteld: Van goede getrouwe, dappere, wijse en geluckige Vrouwen en Houwelijcken, lezen we:
„... Doch eer we eyndigen, zullen we hier bijvoegen 't Lof van ons vermaerde Sapho
Sibille van Griethuysen, over de Afbeelding van de Geestrijcke Juffer Margareta de Heer,
onvergelijckelijck in de schilderkunst sijnde in onse eeuwe: Op d'Afbeeldinge van de konstige
Juffer Margareta de Heer door haar E-gemael Andries Nijenhof geschildert.
„Soo geeft dien braven Nijenhof
Sijn dapp'ren Margreet 't gelijcken. enz.”
(p. 168) Hieruit zien we dat Andries Pietersen, de familienaam Nijenhof voert, ook wel geschreven Nijhof(f) of Nieuwhof(f). Een ander gedicht van Sybille met den titel: „Waerschouwinge Aen den Geestigen Adrianus Nieuwhof, Op de Teykening van de Tytel plaet in den Heemelschen Troost-borne”,[7] doet ons kennis maken met een zoon van het echtpaar Nijenhof. Het gedicht begint als volgt:
„Ha, ongemeene Jongelingh!
'k Heb onlangs, met verwondering,
Genooten, uyt U Nieuwe-hof,
Een wonder puyck, van fruyten-stof,
Met noch een stuck vol kleyn gediert,
Dat tusschen Aerd' en Hemel' swiert.
enz.”
Uit deze regels blijkt dat zoon Nijhof, wat onderwerp betreft, een navolger was van zijn
moeder. De titelplaat uit de Hemelsche Troost-Borne is intusschen niet zoo'n groot kunstwerk
als het lofdicht wel zou doen vermoeden.
Bovengenoemd vers komt voor in een dichtbundel, genaamd „Klioos
Kraam”, in 1656 te Leeuwarden gedrukt bij Hendrik Rintjes. Niet minder dan zeven aan
Margaretha de Heer gewijde lofdichten komen in dat werkje voor. Zij zijn geschreven door: J.
Boogaardt, S. Brunsvelt, S. A. Gabbema, Sybille van Griethuijsen, Gijsbert Japicx en H. Zweerds.
Voor de onderwerpen, welke Margaretha de Heer schilderde, zijn ze van belang. Van Andreas Pieters
Nijhof hebben we tot nu toe geen schilderstukken onder oogen gehad. Er moet een keukenstuk van
zijn hand zijn bij den Heer Wouter Nijhoff te den Haag. Dat hij portretten schilderde weten we
niet alleen uit het eerder genoemde lofdicht op het beeltenis van zijn vrouw, maar ook uit
gravures, gemaakt naar door Nijhoff geschilderde portretten, zooals van Watze van Cammingha,
waarvan een gravure voorkomt in een boekwerkje: „Statuten, Ordonnantien ende Costumen van
Ameland, enz.” Gedruckt bij Frans Hardomans 1658, en van Joannes de Veno, oudste advocaat
van den Hove van Friesland. Beide gravures zijn van 1658. Uit oude inventarissen (p. 169) blijkt dat hij zich, evenals Margaretha de Heer, bezig hield met het
schilderen van mythologische stukken.
Het derde familielid van de Harlinger barbier, Gerrit Adriaensz moet wel
een broeder zijn van Margaretha. In het lexicon van Thieme und Becker komt voor Gerard Andriani,
slechts bekend door een gravure, voorstellende Rippertus Sixtus waarop staat: „Gerardus
Adriani pinx”.
Er wordt echter ook genoemd een „Gerrit Andriaensz. de Heer, Maler,
Zeichner und Radierer, auch Bierverschleiszer (bierverkooper) in Amsterdam von dem man datierte
Arbeiten aus den Jahren 1634-'52 kennt”
Verscheidene van zijn werken komen in Friesland voor. In het Gemeente
archief te Leeuwarden vonden we in de kerkelijke trouwboeken een Gerryt Ariens, glasscriever, die
23 Mei 1629 trouwde met Tryentie Jansdr., beide geboren hier ter stede. In het Groot Consentboek
wordt een Gerrit Ariens glaesmaeker genoemd, die 26 April 1642 woonde in de Heerestraat. In het
dagboek van Ogier wordt Gerard Adriani of Gerith Adriaens, glasschilder genoemd. Nu wordt in de
17e eeuw met de termen glasscriever, glasmaecker en glasschilder veelal hetzelfde bedoeld. Het is
zeer waarschijnlijk dat we hier met een en dezelfde persoon te doen hebben, die, na in Leeuwarden
gewoond te hebben, naar Amsterdam is verhuisd.
De beschrijving van het bezoek van Ogier aan den schilder Geest, waarmede
bedoeld is de beroemde Friesche portretschilder Wybrandt Simons de Geest, geeft een interessante
kijk op de vervolgingen waaraan de katholieken in dien tijd in de Protestantsche landen
blootstonden. Voor ons gewest zijn we hierover goed ingelicht door een latijnsch handschrift van
den in dezen tijd (1636) in Friesland werkzamen Jezuieten prediker Willebrord van der Heyden. Dit
handschrift is in 1842 in het Nederlandsch vertaald en in boekvorm verschenen.[8]
Het doet verwonderlijk aan, dat Wybrandt de Geest, de portretschilder van
het Protestantsche Friesche Hof den katholieken godsdienst belijdt. Blijkbaar heeft hij van zijn
geloof naar buiten weinig laten merken; daarbij was hij, wat schilderen betreft, in Friesland
zoozeer de primus inter pares, dat men bij hem wel Iets door de vingers zal hebben gezien.(p. 170)
Ogiers vreugde, toen de Geest hem zijn katholieke gevoelens bekende, was
stellig niet grooter dan de mijne, toen van het Rijksarchief de volgende, voor dit onderwerp
belangrijke archivalische vondsten gemeld werden:
1628. September 18. Wibrandt de Geest in qualiteit wegens Wyds Simons,
zijn moeder, in leven mede conventuale voor een halff jaer pensie martini verleden te verschijnen,
hem noch voor de laeste mael geaccordeert ter somma van £ 35 (Archief Gedeputeerde Staten
Inv. G.f.°. 50-16) (Mededeeling van Dr. J. G. Avis).
De volgende onderteekening van een getuige komt voor onder een acte van
20 November 1590.
Simon Juckes de Geest E.V.G..
glasmaecker.
In de Acte wordt hij stadsbode genoemd.
Akteboek van Leeuwarden (Gemeentearchief 1588-1604) (Mededeeling van den Heer M. P. van
Buijtenen).
In het stadsarchief vermocht ik met behulp van Mr. van der Minne nog een belangrijk aanvullend
stuk ontdekken.
Op 22 Juli 1604 (consent 27 Juli) verkoopen Doede Juckes
„glasmaecker” en zijn vrouw Lijsbeth Jochums een huis in de Bagijnestraat voor f.
500.-, De koopers zullen in mindering van hun last nemen een rentebrief voor 100 goud guldens ten
behoeve van de kinderen van Jacob Doedes en een rentebrief van 100 Caroliguldens ten behoeve van
Wyts Wybransdr. weduwe van Simon Juckes. Groot Consentboek.
Wat lezen we uit deze drie archivalia?
1°. dat de naam van den vader van Wybrandt Simons de Geest, die tot
nu toe onbekend was, is Simon Juckes de Geest [9]
(p. 171) en dat hij was Stadsbode en „glasmaecker”,
waarschijnlijk bedoeld glasschilder. Van zijn broeder Doede Juckes ook „glasmaecker”
genoemd, is bekend dat hij glazen voor kerken heeft geschilderd. Simon de Geest moet voor 22 Juli
1604 gestorven zijn.
2°. dat de moeder heette Wyts Wijbransdr., in het stuk van September
1628 genoemd Wyds Simons. Het laatste wil zeggen vrouw, c.q. weduwe van Simon.
3°. dat Wyds Symons kloosterlinge is geweest (mede conventuale). Na
1580 werd aan de geestelijken uit de kloosters, die alle werden opgeheven, door de Gedeputeerde
Staten een pensioen toegekend; mogelijk was moeder de Geest niet lang te voren gestorven en kon de
zoon de laatste uitkeering innen.
4°. waarschijnlijk heeft Wyts Symons na 1580 de kloosterbeloften aan
kant geschoven en is zij in het huwelijk getreden met Simon de Geest, uit welk huwelijk Wybrandt
Simons de Geest in 1592 is geboren. Zijn moeder zal hem stellig een goed katholieke opvoeding
hebben gegeven. Nog twee andere punten wijze op de katholieke richting in het gezin de
Geest.
Op 16 October 1622 trouwde Wybrant Simons de Geest met Hendrikien
UIenburchs; en niet in de kerk, maar voor den magistraat, waarvoor alleen huwelijken van
dissenters (katholieken en doopsgezinden) werden voltrokken.
Eenigen tijd geleden troffen we voorts in een particuliere collectie het
portret aan van de oudste dochter van Wybrandt de Geest, die getooid is met een kruisje, wat bij
de 17e eeuwsche protestanten niet voor zou komen.[10]
We hebben in dit commentaar slechts gegevens naar voren willen brengen,
die in regelrecht verband staan met de in het dagboek vermelde namen en feiten. We hopen dat deze
aangevuld zullen worden door nieuwe vondsten, zoodat de hier genoemde persoonlijkheden meer tot
klaarheid zullen komen. Er is nog veel duisters rondom hen en niet alleen rondom hen, maar om de
heele 17e eeuwsche Friesche schilderschool.
Noten
In druk verschenen als voetnoten. Hier doorgenummerd naar eindnoten.
1) Dr. H. Schneider directeur van het Rijksbureau voor
Kunsthistorische Documentatie te den Haag, vestigde mijn aandacht op deze publicatie.
2) Bedoeld orgel is gemaakt in 1627/28 door Anthonis Verbeeck.
De opmerking van Ogier betreffende de orgels ging misschien op voor de kerken der Hugenoten in
Frankrijk, voor Friesland stellig niet. Bij de Synode van Dordrecht van 1567 was het orgelspel in
de kerk verboden; maar de Friezen stoorden zich niet aan dit verbod. Voor de dienst begon werd
regelmatig het orgel bespeeld. De Synode van Dordrecht van 1618/19 laat het al of niet orgelspelen
over aan de Gemeente. Als begeleiding van de gemeentezang wordt het orgel in Nederland voor het
eerst gebruikt in 1628 en wel te Leeuwarden. (Mededeeling Oosterhof & Penning.)
3) Andreas. Hier is bedoeld Joachim Andreae, die in 1620
Raadsheer was in het Friesche Hof en in 1635, Andries Bicker en Rochus van der Honert als
ambassadeur naar Polen, Zweden en Denemarken vergezelde. Hij is getrouwd geweest met Ansk van
Burmania en Sophia van Vervou. Met zijn eerste vrouw ligt hij in de Jacobijnerkerk te Leeuwarden
begraven. Zie Nieuw Nederl. Biogr. Woordenb. I, blz. 130/131.
4) Hendrik Casimir I, stadhouder van Friesland, Groningen en
Drente.
5) Sybille van Griethuijsen, dichteres, werd ongeveer in 1620
te Buren geboren. Ze genoot een zeer goede opvoeding en trouwde in 1644 met Upke Harmens Wytzema,
een apotheker. In Mei 1644 gingen ze naar Kollum, later naar Appingedam. Zie: Dr. J. A. Worp,
Sibylle van Griethuysen, In Oud-Holland 3 (1885).
6) Johan van Nijenborgh, een rijmer, woonde een half uur
buiten Groningen, was een een vriend van Sybille van Griethuysen.
7) Hemelsche Troost-Borne. Tegen de banghste Aan-Vechtinghe;
om de overblijfselen der Zonde ... in dichte door Sibylle van Griethuysen, En de in Prose door
Sibrandus Francisci Eydelshemius. Predikant in Appinga-dam. Gedruckt tot Leeuwarden Bij Claude
Fonteyne ... 1651. Onder de titelplaat staat 1652.
8) Verhaal van de verrigtingen der Jezuiten in Friesland door
Pater Willebrord van der Heijden. Uit het Latijn vertaald en met aanteekeningen voorzien door Dr.
H. Amersfoordt en Mr. H. A. Evertsz. Tot Leeuwarden bij J. W. Brouwer 1842.
9) W. Eeckhoff zegt dat de vader van Wybrandt de Geest de
schilder Simon de Geest is, die van uit Antwerpen naar Leeuwarden gekomen is. Wij meenen, nu we
weten dat de vader van Simon de naam Juckes draagt, hieraan te mogen twijfelen. De volgende
stamboom laat zich nu samenstellen:
- Jucke ?, getr. met ?
- Doede Juckes, getr. met Lysbeth Jochums
- Sara, gedoopt 24 juli 1603
- Maai, gedoopt 18 december 1607
- Jucke Doedes glaesmaeckersgesel, gedoopt 5 april 1609, getr. met Geertien Isbrandsdr. op 9 mei 1630
- Simon Juckes de Geest, getr. met Wyts Wijbrens
- Wybrandt Simons de Geest, getr. met Hendrickien Ulenburch
- Doede Juckes, getr. met Lysbeth Jochums
10) Het schilderij is gesigneerd V. d. Geest f. en onduidelijk gedateerd 1652(?). Op de achterzijde staat vermeld: Eva de Geest inter filias natu maxima a patre picta.
© Koninklijk Fries Genootschap / de auteur
Dit artikel hoort thuis op de website van het Koninklijk Fries
Genootschap. Verdere verspreiding van dit artikel is niet toegestaan zonder uitdrukkelijke
toestemming van de auteur en / of het Koninklijk Fries Genootschap.
