Boarnen oer Doecke Martena (1527-1605) en it blokhûs fan Harns
Digitale taheakke by Onno Hellinga, 'Doecke Martena (1527-1605) en it blokhûs fan Harns', De Vrije Fries 83 (2003), 47-74.
- Ferklearring fan de stêd Harns yn it foardiel fan Doco van Martena fan 27 juny 1578
- Rekest fan Catarina van Unama oan de stêd Harns mei dêr de beskikking fan dy stêd op fan 7 oktober 1581
- Rekest fan Catharina van Unama oan Merode en it Hof fan Fryslân mei dêr beskikking fan de steedhâlder op fan 9 oktober 1581
- Rekest fan Doco van Martna oan de steedhâlder fan Fryslân [fan ein 1581]
- Rekest fan Doco van Martna oan Deputearre Steaten mei dêr de beskikking fan dat kolleezje op fan 20 oktober 1592
1. Ferklearring fan de stêd Harns yn it foardiel fan Doco van Martena fan 27 juny 1578
Burgemeesteren, schepenen, raiden ende geswoeren gemeente der steede Harlingen doen condt ende
certificeren mits deesen hoe dat voor ons opten raedthuyse aldaer gecompareert ende erscheenen is
de edele ende erentfeste Doco van Martna, gedeputeerde der Staten van deesen lande van Vrieslant,
verclaerende hoe dat nae 't versterven van wijlen Pieter van Sickingha, laeste drost van den
castele Harlingen, de deurluchticheyt van den eertzhertoge [Matthias] van Oistenrijck,
gouverneur-generael van Conincklicke Majesteits Erffnederlanden, versocht hebbende advies van den
Staten der landen ende steeden van Vrieslant, als doen binnen Leeuwarden vergadert, op sekere
personen uyten welcken eene tot drossart van den castele voors. gecommitteert soude worden. Ende
dat bij denselven Staten van Vrieslant, zoe geestelicke, eedele als eygenerffde, eendrachtelick
geadviseert was op hem comparant. Dat oeck dienvolgende den welgeboren onsen genadige heere den
grave van Renneberch, stadthouder van Vrieslant voers., bij zijne deurluchticheyt toegeschreven
was, dat zijn Genade bevindende 't aengeven van den Staten van Vrieslant tot vorndele van hem
comparant waerachtich, dat zijn Genade in dier gevalle hem comparant bij provisie soude stellen in
de possessie van 't voors. drostampt, ende joncker Henrick van Oeyenbrugge ('t voors.
casteel bij provisie bewaerende) te bedancken voor de diensten in deselve bewaeringe gedaen.
Zoe was 't nochtans alsoe dat hij Martna tot sekere kennisse was
gecomen, dat nyettegenstaende allen tselve de commissie van den voors. drostampte op hem Martna
vooralsnoch nyet en was gepasseert uyt oersaecke van verscheyden valsche ende continuelioese
calumniën ende injuriën onder de naem ende 't segel der voors. steede Harlingen,
zijne voors. Hoocheyt tot achterdeele ende tegens hem Martna gepresenteert. Te weeten dat soeverre
ende indien hij totten voors. drostampte worde gecommitteert, dat in dier gevalle veel van de
vroemste en treffelixte burgers ende ingesetenen van den voers. steede geschaepen souden weesen te
vertrecken; item dat deselve Martna, wesende een verarmt ende verdorven eedelman, tot geenen
anderen fine 't voors. drostampt begeerde dan omme zijn creditoers van hun achterweesen te
frustreren ende 't voors. casteel in te houden, nyetegenstaende bij zijne Hoocheyt
geordonneert mochte weesen tselve gedemolieert te worden, met meer andere schandelicke, injurioese
calumniën. Ende gemerct tselve alles hem Martna nyet en stonde te dissimuleren sonder
merckelicke naedeel ende lesie van zijn goede reputatie, eere, naem ende faem. Soe hadde hij nyet
conen laeten voor ons tselve te verhaelen ende te begeeren dat wij wilden verclaeren oft alsulcke
injuriën ende calumniën bij ons uyt naem van de wet ofte stadt Harlingen voors., oft
yemants van ons in 't particulier bij manier van request, certificatie, informatie, depositie
oft anderssins in eeniger manieren mochten weesen verclaert, geconcipieert, uytgegeven oft
overgesonden, omme deselve verclaeringe hebbende, voorts vrientlicken daerinne te laeten
geschiën, soe hij bevinden soude te behoeren.
Ende dat wij tot getuychenisse der waerheyt ende omme ons tsamen ende elcx in 't
particulier daervan te vrijen, mits deesen voor de gerechte ende bij ons manne-waerheyt
verclaeren, bekennen ende certificeren, dat wij tsamen oft elcx van ons in 't particulier
noeyt en hebben geweest in eenige communicatiën, handelingen ofte raeden, alwaer eenige
alsulcke injuriën ende calumniën als vooren oft eenige andere hoedaenich die weesen
moegen tot achterdeele van den voern. Martna zijn geconcipieert, bij gescrifte gestelt, uytgegeven
ende overgesonden, oft anderssins gedeponeert omme denselven Martna daermeede van 't voors.
drostampt te frustreren ofte te beletten. Dat de commissie vandien op hem nyet gepasseert en
wordde, oft oyck dat het segel der voors. steede daertoe bij ons oft yemants van ons in 't
particulier is verleenicht ofte gebruyct. Ende soeverre tselve in eeniger manieren geschiet mach
weesen, soe verclaeren wij mits deesen dat sulcx geschiet is sonder weeten, advies ofte toedoen
van ons tsamen ende elcx in 't particulier ende alsoe valschlicken. Dan ter contrarie van den
voorn. Martna noeyt gesecht ofte geweeten te hebben, noch oock alsnoch te weeten oft verclaeren
als alle eere ende vroemicheyt; ende hem 't voors. drostampt van gantzer herten wel te gunnen
ende hem daervoeren te begeeren, soeverre een ingeboren Friesch edelman daermeede versien mach
wordden.
Des 't oorconde hebben wij burgemeesteren, schepenen, raiden ende
geswoeren gemeente voorn. elcx onse handen hieronder gestelt ende daerbeneffens des voors.
stadtssegel ten saecken hieronder op doen drucken. Binnen Harlingen den 27 juny 1578.
[w.g.] Pieter Lubbert zoen; Reyner Claes z; Sybrant Pyer soen; Albert Laembertz; Wijert Siurts z 1578; Anne Jacobs 1578; Tialke Claes z; Syepke Ryerdt z; Tijesse Piers z; Gosse; Jan Folckertz 27.6.1578; Haije Sijbes z; Wijbe Jansz; Wopke Takles; Jan Pibe z; Sijbrant Feddrijck soen.
Boarne: Histoarysk Sintrum Ljouwert (HSL), FA Martena, ynv.nr. 28 (orizjineel).
2. Rekest fan Catarina van Unama oan de stêd Harns mei dêr de beskikking fan dy stêd op fan 7 oktober 1581
Aen den Burgemeesteren, Schepenen ende Raeden der stede Harlingen,
Gheeft met aller onderdaenicheyt zeer oetmoedelijcken te kennen juffrouwe Catarina van Unama, echtevrouwe van den edelen Doeco van Martna, hoe dat sij heeft verstaen dat mijnheeren van meeninge solden sijn omme den schuyere ofte stallinge op 't Blochuys te verordineren tot een sieckhuys voor den vrembdlingen alhyer aencomende; ende den plaetse ofte tuyn tot begravinge van sulcke personen aldaer in den schuyere geraeckende te versterven. Ende alsoe tselve solde sijn een zeer verschrickelijck dinck, nyet alleenich bij haer suppliante ende haer huysgesin, maer oock bij andere vrome huyerluyden opten Blochuyse wonende. Ende mijnheeren oock voor dit lopende jaer den suppliante den voors. schuyere hebben toegestanden, soe bidt sij derhalven met aller oetmoed ende reverentie, dat mijn edele heeren (aensiende mede den grote moeyten, dien de suppliante soe ten tijde de Excellentie des prince van Orangiën alhyer present was, soe oock anders voor dese stadt heeft gehadt) gelieve haer ende haere naegebuyeren met alsulcke gruwel ende verschrickelijcheyt nyet te beswaren, soe sij doch anders moeyte ende swaricheyt meer als genoech heeft. Dit doende wil sij haer alle tijt met aller reverentie wederom danckbaer laeten vynden, etc.
Alzoe d' stadt dagelijcx ende hoe langer hoe meer met voel ende diversche wechfeerdige siecke oft crancke luyden, zoe soldaten als andere, wort belast, dwelcke vermits niemant in den doortochte wil innemen oft logeren, altemet in de schepen ende opter straten des morgens doot bevonden worden, tot grote oneere ende schande van d' stadt ende alle d' ingezetenen vandien. Ende over sulcx uyt christelijcker liefden nodich is dat op 't spoedelijcxt geremedieert behoort te worden, soe en hebben d' borgemeesteren geen plaetz in der stadt ledich, nochte zoe bequaem bevonden, zoe tot het losement van de wechfeerdige crancken, als d' begravinge van alle vremdelingen alhier verstervende, dan den peerdestal ende den plaetz daervoren wesende, die men tot dien eynde beyde opmaken can met cleynen costen. Verhopen oeck dat d' suppliante daerbij geensins en wort geprejudiceert, als wesende veer genoech van haer woninge verscheyden ende haer in 't minste nyet toegeseyt, ende die zij oeck, beholdende den gehelen koestal, lichtelick can missen. Sulcx dat den borgemeesteren heur genomen resolutie nyet en connen veranderen, dan tot naerder disposite zijn voortganck zal moeten nemen ende d' suppliante voor nu patiëntie hebben. Actum Harlingen op 't Raedthuys, den 7en octobris anno 1581.
Ter ordonnantie van den Raedt, [w.g.] H. Baerdt.
Boarne: HSL, FA Martena, ynv.nr. 51 (orizjineel).
3. Rekest fan Catharina van Unama oan Merode en it Hof fan Fryslân mei dêr beskikking fan de steedhâlder op fan 9 oktober 1581
Aen mijnheere Bernardt van Merode, stadtholder ende capitein-generael over Vrieslandt, mitsgaders mijnheere presidente ende Raeden in den Hove van deselve Lande,
Geeft oetmoedelick te kennen j. Catharina van Unama, echte huysfrouwe van Doco van Martena, hoe dat d' suppliante vanweegen haer man amptshalven is in goede vredelicken besit van de huysinge met zijn annexen, staende opten Blockhuyse binnen Harlingen, dat mede aldaer seekere peerdestal is, haer mede gegunt ende toegesecht, alwaer op de suppliante haer hoy in desen soomer heeft gelaeden, welcke nyettegenstaende is de Wet van Harlingen geresolviert omme van de peerdestal een pest- ofte kranckhuys te maecken ende van de plaets daervoor leggende een kerckhoff. Ende hoewel de suppliante alle ongelegentheyt vandien de Wet geremonstreert heeft, is 't nochtans dat de wet sulcx nyet heeft willen affstaen, luydt het requeste ende appoinctament hier aengehecht. Ende want dan wel gelegender plaetsen zijn als naementlick de schole, die te doncker is omme de kinderen te leeren ende alrede aen 't kerckhoff staet, ende men een van de priesters huysinge wel wederomme can gebruycken tot een schoele. Ende de suppliante nyet gelegen is de peerdestal te missen, vermits haer hoy daerop lecht, ende een zeer onbequaeme saecke solde zijn van alsulcke huyse ende plaetse, als de suppliante defineert, een sieckhuys ende een kerckhoff te maecken. Alwaer mijnheeren gouvenneurs van de Lande hun logeringe gehadt hebben binnen Harlingen ende noch moegen neemen, wanneer deselve daer wederomme comen. Ende sulcke kranckhuysen nyet opte notabelste plaetsen ende aen de gouvennoeurs ende heeren huysen behoeren, noch nae rechte moegen geordineert te worden, daer de heeren logieren ende andere goede personen in goeden getalle toecomen ende [da]egelixs conversie[ren]. Dan ergens in een affterplaet[se], gelick de schoele, tot minste lesie van de gemeente ende eenyder. Bidt de suppliante met alder oetmoet dat mijnheeren gelieve de Wet t' ordonneren omme van alsulcke voorneemen ende attentaten te desistieren ende de suppliante haer schuyre onbemoyt gebruicken te laeten.
[w.g.] C. Aernsma.
[......................]e propretste plaetse in Vrieslant in [..................]ie mitten naburigen geünieerde provinciën te [..........] in der beste ijle van alle oirten t[en] dienste van den landen geaccommodeert te wordden, sulckx oock de gemeene lantssaecken souden moghen verheyssen den heeren van den Lantraedt derwaerts te doen vertrecken, alwaer wij mede, mitsgaders de heeren Gedeputeerden Staten van Vrieslant, persoonlijck noodich solden hebben denzelven t' assisteren. Ende dat in dier gevalle binnen der voirs. stadt Harlingen geene gevuechelijcker plaetse als die behuysinghe van het wijlent casteel aldaer metten annexen en is. Ordonneren wij den magistraten der voirs. stadt te supersederen van allen attentaten in dese requeste vermelt, dan zullen dezelve weldoen ende sich versien met eenighe andere beste middelen hun desenthalven mogelijck zijn, tzij binnen haere stadt oft naest daerbuyten. Actum Leeuwarden desen 9en octobris 1581.
[w.g.] Bernard van Merode.
Boarne: HSL, FA Martena, ynv.nr. 51 (orizjineel).
4. Rekest fan Doco van Martna oan de steedhâlder fan Fryslân [fan ein 1581]
Aen mijn genaidigen heeren die stadthouder over Vrieslandt,
Geeft oetmoedelick ende met alle revententie te kennen, Doco van Martna, hoe dat sijne
furstelicke deurluchticheyt door versueck van de Gedeputeerden van de Staten 's landts van
Vrieslandt, tot welvaren van de gemeene saecke, d' suppliant heeft in plaetz van drossart ende
olderman der stede Harlingen, nae het affbreecken van den castiele, gecommitteert als gouverneur
ende capitein-generael totte regieringe der criegsluyden ende compaigniën, die geraecken
solden moegen in plaetse van den ouden garnisoenen van het Blockhuys gelecht te worden; ende
voorts zoeveele dienstich mochte weesen om goede justicie ende policie in deesen tijden aldaer in
de stadt te holden, met zijn vorder ancleven nae luyt die commissie onder copie daervan hier
ingelecht. Gelijck hij all vantevooren, soe bij de ertzhertouge Matthias van Oestenrijck, die
Generale Staeten ende voorts bij de volmachten van de Staeten van desen Lande op een gemeenen [?]
Lansdach overgeschreven aggreabel voor drost ende olderman is geëligeert ende aengenoemen
geweest; ende dat nae de afflijvicheyt van den drost Pieter van Sickinga. Ende hoewell daeromme
die Magistraet ende ingesetenen well behoordt hadden sulcx guetlijcken geadmitteert te hebben, is
't nochtans dat dselve hem daertegens hebben in weygeringe gestelt ende daertegenst zeeckere
rescriptie overgegeven, hier mede onder copie anhangende.
Om welcke te beandtwoorden secht die suppliant op den 1en articule dat in de steeden die drosten, oldermans ende hooge
overicheiden gecommitteert worden bij den stadthouder; ende want zijn Excellentie als stadthouder
over Vrieslant hem suppliant heeft gecommitteert, hebben die rescribenten hem dienangaende nyet te
beclaegen, als dienangaende geene nominatie hebbende.
Op den anderen articule secht die suppliant dat die Gedeputeerden van
Vrieslandt met hun criegsvolck het castiel hebben veroovert ende bij de grietenije voor 't
meestendeel hebben laten demantileren ende tgeene den stadt daeraen gedaen heeft, hebben daervoor
die materialen genooten.
Ende angaende die drosten, oldermans ofte capiteynen is noyt questie
geweest omme die aff te setten. Ende is mede bij dese tijt geen dinck nodiger dan die steeden met
een goet hoeft te versien; ende zall nyet geblijcken dat die Magistraet macht heeft gehadt omme
een hoeft, capiteyn oft regierder te nomineren, dan heeft zulcx t' allen [tijden] gecompeteert
die stadthouders als voors.
Ende voorbijgaende den 3en articule als
nyet doende, soe oftschoon die Magistraet in hun beroepinge sich well gedraegen hebben, daeruut
volcht nyet dat zij algeheel sonder capiteyn behooren te weesen, ofte dat hen d' electie
vandien solde competeren, soe sulx als voors. den stadthouder zelffs competeert.
Ende coemende totten vierden articule beroerende die behuysinge, secht die suppliant dat die
stadt van de affgebroeckene huysinge die materialen heeft genooten ende mede van alle die andere
huysinge die huyre alsnoch genieten, uytgesondert zeeckere woeninge dwelcke die Staten van
Vrieslandt in 't innemen van de castiele well an hoor moegen houden. Ende is die stadt
Harlingen alsoe mede well gelegen, dat men aldaer een goede behuysinge behoort te holden voor het
ancoomen ende doortrecken van goede heeren, gelijck dan die suppliants huysvrouwe in zijn absentie
heeft gelogeert gehadt zijne furstelijcke genade, de prince van Orangiën ende die stathouder
van den Lande, tot versueck ende eere van de stadt ende landen, hoewel nyet zonder hoor
merckelijcke schaede. Ende heeft die stadt hem nyet te beclaegen dienangaende ende behoort die
Staten van de landen zulx nyet te weygeren, angesien die goede genegentheit, de den Staeten totte
stadt hebben, zulx hem wel hebbende beweesen met verschiet van penningen in 't fortisieren van
hun stadt ende in den pensioen, dien zij noch jaerlix booren.
Ende angaende die stadt Leeuwarden es notoir dat dselve weynich geniet
van den blockhuyse hebben, soe aldaer die gemeene 's landts gevanckenisse geholden wort, ende
voorts oeck eenige huysinge bij de luytenant ende soldaten ende andere in gemeene 's landts
dienste zijnde bewoent worden.
Opte 5en articule ende laeste secht die suppliant dat hij zijn compaignie all bij den anderen
heeft ende lecht op de service van Hollandt, die oock nyet anders in de stadt Harlingen begeert te
logeren.
Sall mede die Landtschap die betaelinge van den well versorgen, soedat
die stadt daervan geen schaede sall hebben, alsmede die suppliant noyt van meninge geweest is om
zijn compaignie steedts te Harlingen te houden, dan stelt sulcx tot ordonnantie ende gelieve van
zijn overicheyt, gelijck dan dselve als nu binnen Franicker lecht. Ende begeert d' suppliant
dselve daer wel te laeten, soelange hem anders geordonneert sall worden.
Sueckende die suppliant die stadt in geenen saeck te bezwaren, dan alles
te bevorderen, dat zall zijn tot welvaren van de stadt ende die gemeene landen, ende als een goet
toesiender behoort te doen.
Uut welcken soe wel blijckt dat die motiven van den rescribenten in desen
geen plaetz hebben, behooren dselve zijne Excellentie, onse genadige heere stadthouder, ende die
Staten tot vorderinge van de gemeene welvaren daerinne nyet ter onwille te zijn, alrede doch een
capiteyn ende superintendent uut Hollandt ingenommen hebbende.
Versueckt daeromme die suppliant dat uedele gelieve, nyetgegenstaende de
res[criptie], amptshalven den suppliant in de possessie van zijn commissie te helpen stellen, ende
die magistraten ende ingesetenen daertoe houden om sulx [als] goede ondersaeten behoort an te
nemen. Ende sall die suppliant hem ende die soldaten alsoe draegen dat die stadt daeraen een
goeden benoegen zall hebben, dan sulx sall wesen tot dienste van de gemene landen ende der voors.
stadt.
Boarne: HSL, FA Martena, ynv.nr. 28 (konsept).
5. Rekest fan Doco van Martna oan Deputearre Steaten mei dêr de beskikking fan dat kolleezje op fan 20 oktober 1592
Aen de heeren Gedeputeerde Staten van Vrieslandt,
Vertoont met schuldige onderdaenicheyt j. Doco van Martna, voor hem ende vanweghen j. Catharina van Unema zijn huysvrouwe, dat d' Excellentie van wijlen mijnheere den prince van Oraengiën, hoochlofflicker memorie, in den jaere 1580, ten versoecke van de heeren Gedeputeerde Staten deser landen doen in officie zijnde, bij opene versegelde brieven hem suppliant versien ende gecommitteert heeft tot het gouvernement ende superintendentie der stadt Harlingen; in plaetse van de gewesene drossart aldaer, mette bewooninghe van de groote huysinghe op 't gedemolieerde casteel staende, waeraff hij suppliant met zijn huysvrouwe voors. tot desen dage toe in goede vredelicke possessie vel quasi geweest is. Waardeur niemandt behoorde hem suppliant ende sijn huisfrouwe in dezelve possessie ende bewooninghe der voors. huysinghe te turberen. Immers ter tijdt ende wijle toe, anderssins daerinne doch met kennisse van saecken ende zij gedisponeert. Nu is 't alzoo dat den Magistraet der stede Harlinghen onderstaen ende pooghen (soo hij suppliant verstaet) hem de voors. huysinghe t' ontrecken ende deselve henluyden te adpropriëren; onder pretext ende dexele, dat hij deselve huysinghe niet ende onderholdt naer behoiren, maer deselve laet vervallen oft vergaen. Twelck nochtans soo nyet ende is, doerdien hij suppliant ende niemandt anders ter werelt, tot desen daghe toe, de voors. huysinghe naer behoiren in dack, glasen, vensteren, deuren, casijnen ende andere noodtlicke reparatiën heeft onderholden, ende daerinne wel over de tweehondert goudgulden te coste gedaen; immers heeft een schoone nyeuwe camer dairinne laten maken ende allenthalven reparatie dairinne gedaen, daer 't vannoden is geweest. Dan is ter contrariën notoir, dat de voors. wethouders de voorn. huysinghe laten verderven, doerdien sij hun monsteringhen daerinne houden, den schoolkinderen ende andere personen daerinne spelen ende esbatementen laten doen. Oick eenighe Engelssche speelluyden daerinne hebben laten dansen, spelen ende hun passe-temps bedrijven. Nyet conende de voors. wethouders segghen, dat zij oft iemandt anders daeraen oyt eenighe reparatie oft onderholdt hebben gedaen. Soo dan tegens recht ende billicheyt zoude wesen, dat hij Martna, wesende soo getrouwen dienaer van 't Landtschappe als uedele allen wel kenlick is, geduerende zijne voors. commissie et re existente adhuc integra uyte possessie van de voors. huysinghe zoude gestoten worden. Bezondere soe den Burgemeesteren, Schepenen ende Raden der stadt Harlingen voors. in den jaere 1578, naer den doot van Pieter Sickinghe alsdoen drossart geweest, eendrachtelick hebben versocht ende begeert gehadt, dat hij suppliant voor iemandt anders met 't voors. drostampt zoude mogen worden versien, als geblijckt uyte aengehechte stucken. Soo addresseert hij suppliant sich an uedele, deselve gantz dienstelick biddende, dat hun believe mette beste ende bequaemste middelen den wethouders der stede Harlingen voors. te induceren ende met vrundtschappe te vermanen, dat zij den suppliant niet ende willen verstooren ofte turberen in de possessie der voors. huysinghe, dan dezelve voortaen rustelick ende vredelick laten gebruycken, daertoe een oft twee van uwer edele Collegie committerende. Oft versouckt anderssins in desen gedisponert te worden, als uedele in billicheyt ende in redene bevinden zullen te behoiren. Dit doende etc.
De Gedeputeerde Staten van Vrieslant committeren den here Abel Franckena omme desen aengaende mitten Magistraet der stede Harlingen te spreecken, ende denselve ten eynde alhyer vertoont te induceren omme die huysinghe in gebruyck te moegen beholden. Actum den 20en octobris 1592.
Ter ordonnantie der Gedeputeerde Staten van Vrieslant, [w.g.] E. Isbrandi.
Boarne: HSL, FA Martena, ynv.nr. 54 (orizjineel).
© Koninklijk Fries Genootschap / de auteur
Dit artikel hoort thuis op de website van het Koninklijk Fries
Genootschap. Verdere verspreiding van dit artikel is niet toegestaan zonder uitdrukkelijke
toestemming van de auteur en / of het Koninklijk Fries Genootschap.
