met commentaar van Dr. A. WASSENBERGH

In 1634 werd door Richelieu een gezantschap naar Polen gezonden, dat moest trachten een vrede te bemiddelen tusschen dat land en Zweden. Met de leiding hiervan was belast Claude de Mesmes, Graaf d'Avaux, aan wien tevens opdracht was gegeven met zijn gezelschap bezoeken te brengen aan de hoven van Denemarken en Zweden. Deze reis, welke duurde van 11 Juli 1634 tot 22 Augustus 1636 en waarbij op de terugkeer ook een bezoek aan Friesland en Groningen werd gebracht, is in dagboekvorm beschreven door den gezantschapssecretaris Charles Ogier (geboren 1595 als zoon van een Parijschen advocaat, gestorven 1654) .Het eerste deel van het dagboek werd in 1656 te Parijs gedrukt onderden titel: Caroli Ogirii Ephemerides sive iter Danicum, Suecicum en Polonicum. Van het tweede deel werd langen tijd niets vernomen, totdat Dr. Adolf Warschauer, Professor te Posen, het ontdekte in de handschriftenverzameling van het Britsch Museum te Londen. Hij beschrijft het als „einen Quartband von 73 beschriebenen BIattern.” Op bladzijde 1 staat in oud schrift als titel: memoire original latin de l'ambassade de Pologne sous Louis XIII en 1636. Par Ogier secretaire d'ambassade. Dit tweede gedeelte begint met den 5den Februari 1636 als vervolg op het verblijf te Dantzig en sluit met den 22 Augustus, den dag van de terugkeer te Parijs. Bladzijden 1-43 schilderen de laatste drie en een halve maand te Dantzig. bladzijden 44-73 de terugreis over Lübeck, Hamburg en Nederland. In 1907 werd dit dagboek in het Duitsch gepubliceerd (geen tekstuitgave) door Dr. Kurt Schattmüller te Dantzig [1] in: Zeitschrift des West-preussischen Geschichtsvereins. Heft XLIX, onder den titel van: (p. 163) Reiseeindrücke aus Danzig, Lübeck, Hamburg und Holland 1636, nach dem neuentdeckten II Teil von Charles Ogiers Gesantschaftstagebuch. Bovenstaande korte beschrijving is aan die publicatie ontleend. We laten hieronder het uittreksel, Friesland en Groningen betreffende, volgen en voegen er eenige kunsthistorische opmerkingen, waartoe het dagboek aanleiding geeft, aan toe.

Extract blz. 254-258.

...Bei Nacht bogen die Schiffe zwischen den friesischen Inseln Schirmonikog und Ameland in die Watten nahe der friesischen Küste ein, wo viele Fischerboote ihnen begegneten. Tags darauf bei ruhigerer See betrachtete früh Ogier die nahe holländische Kuste, die durch Deiche und Bollwerk gegen die Angriffe der Meereswellen geschützt ist, Dörfer, in ihnen die Kirchen mit hohen Türmen, liebliche Landhaüser, fest erbaute Edelsitze von Adligen, die in andern niederländischen Provinzen nicht so zahlreich sind, schlieszlich die Stadt Franecker mit ihrem Gymnasium zogen am Auge vorüber, das sich des sehr anziehenden Bildes ringsum freute. Nach mehrstündiger Rast kam gegen 5 Uhr das Ziel Harlingen in Sicht, wurde aber wegen des flauen Windes erst gegen 10 Uhr abends erreicht, also nach Toresschlusz, so dasz unsere Franzosen zu ihrem begreiflichen Ärger nach den durchgemachten Seestürmen und Aufregungen, und nachdem sie seit Hamburg, also seit acht Tagen, die Kleider nicht vom Leibe gehabt hatten, auch diese Nacht noch unbehaglich auf dem Schiffe, statt in bequemen Betten zubringen muszten. Die erwünschte Bewegung an Land verschaffte sich aber noch durch einen Spaziergang auf den nicht allzustreng bewachten Festungswerken. Jenseits des Wassergrabens, auf den Wällen der Stadtseite, standen Frauen und Kinder, die die glückliche Ankunft ihrer Ernährer unter den eben eingelaufenen Schiffern freudig begrüszten. Einen Teil seiner Begleiter mit dem Gepäck und den Pferden schickte der Gesandte sofort nach Amsterdam voraus. Tags darauf durchwanderte er mit Ogier die Stadt, die als eine der besuchtesten Häfen von Friesland gilt; es lagen als Besatzung zwei Kompanien Soldaten dort; von der See aus schien die Stadt durch ihre Lage gesichert, von der Landseite war der Zugang nur durch ein einziges Tor, das andere Tor führte zum Hafen, eine Strasze zog sich zur Linken längs des Meeres hin, wurde aber weniger benutzt. Die Stadt schildert das Tagebuch als von Kanälen, den uns heute noch bekannten holländischen Grachten, durchschnitten, die Häuser sehr sauber und ordentlich, die Straszen breit und gerade. In einer früher katholischen, damals reformierten Kirche sah man das Grabmal des Georg von Espelbach, des Gouverneurs von Harling, der unter Karl V, und Philipp II, sich im Kriege hervorgetan. Der Gouverneur heiszt in Holland „Drossart” oder „Oberste Regierent”. Gegen sonstigen kalvinistischen Brauch war (p. 164) in dieser Kirche auch eine Orgel.[2] Sehr zahlreich sollten in Harlingen auch die Mennoniten sein, die zu ihrem Gottesdienst in Privathäusern sich versammelten; der Katholiken seien dagegen sehr wenige. Bei einem Barbier Johann Frank kaufte der Gesandte ein angeblich echtes Bild von Titian; der Barbier berief sich auf tüchtige Maler in seiner Verwandtschaft, wie Andreas Pieterszen zu Groningen, Gerard Adrian zu Leeuwarden, von denen einer sehr gute Federzeichnungen mache, und auf des ersteren Schwester Margarethe Adriansen, die ebenfalls sehr gut male. Tags darauf am 17 Juli fuhr der Gesandte mit Ogier nach Leeuwarden, der Hauptstadt Frieslands. „Unterwegs”, schreibt Ogier, „sahen wir seht gut bestellte Acker, sehr hübsche, sauber gebaute Bauernhaüser, viele Dörfer mit Kirchen. Wie wir hörten, gibt es in dieser Provinz unter dem Adel noch viel Katholiken, sie wagen sich jedoch nicht offen dazu zu bekennen. In Leeuwarden herrschte, wie wir bei unserer Ankunft wahrnahmen, die Pest, an den Haustüren standen, ein recht unangenehmer Anblick, mehrfach Totenbahren. Die Stadt gefiel mir sonst sehr wegen der sauberen, breiten Straszen, der Grachten mit ihren schattigen Baumreihen. Zur Zeit war gerade Pferdemarkt, denn die Bauern bringen dort viel Pferde hin”. Der Graf d'Avaux wurde auf der Strasze von dem frieslandischen Parlamentsrat Andreas,[3] der einst als holländischer Gesandter in Polen gewesen war, erkannt, lehnte aber dessen Einladung zu offiziellem Verkehr mit dem Städtischen Rat und dem Grafen Heinrich von Nassau,[4] dem Gouverneur von Groningen und Overyssel, des Inkognitos halber ab. Ogier machte die Bekanntschaft, des Malers Geest, der früher in Frankreich gewesen war, besah dessen Porträts und die Bilder anderer Maler, Münzen, Kuriositäten usw. in seinem Besitz. Nach mehrstündiger Unterhaltung bekannte sich der Maler zu Ogiers Freude als Katholik, auch er erzählte, dasz in der Stadt und unter dem Landadel sich noch viel heimliche Katholiken befanden, für die drei oder vier Jesuiten in der Stadt in Privathausern abwechseind im geheimen Messe läsen. In der Ecke des Schlafgemachs erolickte Ogier einen winzigen Altar, wie ihn die Knaben in Frankreich als Spielzeug in ihre Kapellchen stellten, denn (p. 165) die Katholiken seien in Holland in dauernder Furcht vor der Durchsuchung ihrer Häuser durch die Zensoren und Aufpasser, die sogar zur Aufspürung katholisher Kirchengaräte die Kasten öffnen dürften; in Dänemark sei neulich ein als Tuchhändler reisender Jesuit tast ergriffen worden und habe sich nur durch eiligste Flucht retten können. Ogier besuchte auch den Maler Gerard Adriani oder Gerith Adriaens, der zugleich Glasmaler und Kupferstecher war, und kaufte von ihm alte Kupferstiche für zwei Taler. Nach zwei Tagen (19.) machten sich der Gesandte und Ogier in Begleitung eines gewissen Furman, des Hofmeisters vom Gouverneur, auf den Weg nach Groningen, um dort Pferde zu kaufen. „Denn es gibt,” wie Ogier schreibt, „in den Provinzen Frieslands und besonders in Groningen die besten Pferde; die Bauern züchten sie, unsere französischen Pferdehandler kaufen sie dort zu mäszigen Preisen ein, um sie dann zu Schiffe über Rotterdam nach Frankreich und England einzuführen. Den Weg nach Groningen legten wir in leichtem Wagen mit drei nebeneinander gespannten Pferden rasch zurück; obwohl der fette Boden infolge des Regens und der nahen Seen und Sümpfe aufgeweicht war - denn wo einst überall nur Sumpf war „sind jetzt, dank den Entwässerungsgraben, daneben fruchtbare Acker -, liefen die Pferde doch recht geschwind. Nach drei Meilen kamen wirzum Dorfe Butenpost, das eine französische Meile lang ist; denn zwischen den Häusern liegen noch Garten und Ackerstreifen und das Dort bildet eine einzige lange Strasze. Knaben und Mädchen tanzten, standen Kopt und schlugen Purzelbäume bei unserer Durchfahrt, um Gaben zu erbetteln. Sehr grosz ist die Fruchtbarkeit Frieslands, so grosz, dasz eine Kuh im Jahre ihrem Besitzer bis zu 50 Pfund (Livre) einbringt. Von jeder Kuh zahlt der Bauer acht Pfennig monatlich an den Staatsschatz; einzelne Kühe gelten 50 Dukaten wert, sie geben eine unglaubliche Menge Milch; daher stammen die groszen Käse, von denen auch ganz Leeuwarden voll ist. Die vereinigten Provinzen bringen jahrlich 20 Millionen Pfund für den Schatz auf; Friesland allein 26 Tonnen Geld, jede zu 100.000 Pfund, Groningen davon die Hälfte auf, die übrigen entsprechend ihrem Landbezitz oder Handel. Am 20 Juli, einem Sonntag, wo wir die Messe entbehren muszten, durchfuhren wir die Dörfer Surhuysen und Grypskerke mit solide gebauten Häusern, vorzügleich gepflegten Garten und Feldern und stattlichen Kirchen. Nach vier meilen in acht Stunden kamen wir gegen Mittag in Groningen an; .das ist eine grosze, umfangreiche Stadt, vorzüglich befestigt mit Bastionen und Gräben; die Straszen sind breit, die Häuser solide errichtet und noch stattlicher als in Leeuwarden. Wir sahen dort zwei sehr schöne grosze Kirchen, die einst katholisch, jetzt reformiert, diesem Bekenntnis gemäsz keine Altare, Bilder oder Bildsäulen mehr enthalten. In der Stadt gibt's auch herrliche breite Plätze, der erste ist gleich bei der Ankunft von Leeuwarden her, auf ihm eine Kirche. Der zweite Platz liegt ein wenig weiter, in seiner Mitte steht das Rathaus, in der Ecke die andere grosze Kirche, die einen auszerordentlich hollen Turm hat, an einem Fenster ist ein Bild König Philipps von Spanien als Glasgemälde. (p. 166) Anderwarts in der Stadt, zumal am Rathaus, gieht man das Reichswappen, den kaiserlichen Adler. Dicht hinter der Kirche ist der „Hof” des Provinzialstatthalters, ein ziemlich groszes und wohnliches Haus mit einem reizenden, wohlgepflegten Garten; zumal die zwei schattigen Laubengänge sind schon aus dichtverflochtenen Baumästen, die in der Mittagsglut weder Sonnenlicht noch Hitze durchlassen; sie ziehen sich um bunte, reichbesetzte Blütenbeete herum; es gibt auch dort Pflanzen und Blumen ferner Gegenden, die der erfahrene Gartner sehr sorgsam pflegt, ferner Obstbäume aller Art, und schlieszlich ein ganz entzückender Durchblick auf die Felder. Die Häuser und Garten unserer groszen Herren in Frankreich sind in der Regel nicht so gepflegt infolge der Gleichgültigkeit und Unachtsamkeit ihrer Diener. Der dritte und schönste Platz der Stadt is jenseits des die Stadt durchflieszenden Kanals; einen schoneren habe ich auszer etwa der Place royale in Paris kaum je gesehen. Die Bäume sind auf ihm im Viereck gepflanzt und geben für die Spaziergänger herrlichen Schatten. Ogier besuchte in Groningen die Malerin Margarethe Adriansen, Gattin des Andreas Pitterschen, die in Porträts, besonders aber in Stilleben (Blumen, Vögel, Sehmetterlinge, Fliegen) vorzügliches leistet.
Am 21 Juli fuhr der Gesandte mit Ogier von Groningen weiter in einem dortigen zwar billigen, aber sehr harten und unbequemen Mietwagen durch die Landschaften Overyssel und Drenthe ...

Bij de schildersnamen, die in het dagboek genoemd worden, willen we even nader stilstaan.

De Harlinger barbier, van wien de Titiaan gekocht wordt, vertelt, dat hij drie bekwame schilders in zijn familie heeft, nl. Andreas Pieterszen te Groningen, Gerard Adrian te Leeuwarden en de zuster van den eerste (vermoedelijk is bedoeld van den tweede) Margaretha Adriansen.
In Groningen bezocht Ogier Margaretha Adriansen en vermeldt dan dat zij de vrouw is van Andreas Pieterschen en dat zij bijzonder uitblinkt in het schilderen van stillevens (bloemen, vogels, vlinders, vliegen). Deze toevoeging laat geen twijfel; we hebben hier te doen met de bekende schilderes Margaretha de Heer. Van haar zijn verscheidene stukken aanwezig in het Friesch Museum en in de Stedelijke Kunstverzameling van Leeuwarden, terwijl in oude inventarissen schilderijtjes van haar hand veelvuldig genoemd worden. Zij werkte veelal in een bijzondere techniek, namelijk met een dikke lijmverf op perkament, papier of hout.
Omtrent haar afkomst is weinig met zekerheid te zeggen. Joost Hiddes Halbertsma zegt in zijn „Hulde aan Gysbert Japicx” dat zij vermoedelijk een kleindochter was van Bartholomeus (p. 167) de Heer en diens vrouw Mayken, die in 1607 met attestatie naar Bolsward overkwamen. Een zoon van dezen Bartholomeus zou getrouwd zijn met een zuster van de moeder van Gysbert Japicx. Uit dat huwelijk moeten gesproten zijn Margaretha en Willem de Heer, welke beide de schilderkunst beoefenden. Margaretha zou dan een nicht zijn van Gysbert Japicx. Inderdaad noemt Gysbert haar „me nicht” in een gedicht: „Aan de Kunst-rijcke Margarita de Heer, na oogh verlusting in heur wonderwercking”. Of de familierelatie zooals Halbertsma die geeft, juist is, hebben we niet kunnen nagaan, daar deze geen bronnen noemt. - Een andere schrijver vermoedt dat zij een Hoornsche is. Hoe het zij, we weten nu met zekerheid dat zij in 1636 in Groningen woonde en getrouwd was met Andreas Pietersen, die, zooals uit de burgerboeken van Groningen blijkt, het burgerrecht verwierf tusschen Andreas 1629 en Petri ad Cathedram 1630 en dan schilder wordt genoemd.
Op Margaretha zijn vele lofdichten gemaakt, welke ons eenigszins over haar gezin in Groningen inlichten. Vooral Sybille van Griethuisen [5] heeft haar roem in verscheidene gedichten bezongen.
Een voor ons belangrijk lofdicht komt voor in een zeventiende eeuwsch boekwerkje, geheeten „Het Wonder-Tooneel ofte Lust hof der History Paarlen” enz., door Johan van Nijenborgh.[6] In het 14e hoofdstuk getiteld: Van goede getrouwe, dappere, wijse en geluckige Vrouwen en Houwelijcken, lezen we: „... Doch eer we eyndigen, zullen we hier bijvoegen 't Lof van ons vermaerde Sapho Sibille van Griethuysen, over de Afbeelding van de Geestrijcke Juffer Margareta de Heer, onvergelijckelijck in de schilderkunst sijnde in onse eeuwe: Op d'Afbeeldinge van de konstige Juffer Margareta de Heer door haar E-gemael Andries Nijenhof geschildert.

„Soo geeft dien braven Nijenhof
Sijn dapp'ren Margreet 't gelijcken. enz.”

(p. 168) Hieruit zien we dat Andries Pietersen, de familienaam Nijenhof voert, ook wel geschreven Nijhof(f) of Nieuwhof(f). Een ander gedicht van Sybille met den titel: „Waerschouwinge Aen den Geestigen Adrianus Nieuwhof, Op de Teykening van de Tytel plaet in den Heemelschen Troost-borne”,[7] doet ons kennis maken met een zoon van het echtpaar Nijenhof. Het gedicht begint als volgt:

„Ha, ongemeene Jongelingh!
'k Heb onlangs, met verwondering,
Genooten, uyt U Nieuwe-hof,
Een wonder puyck, van fruyten-stof,
Met noch een stuck vol kleyn gediert,
Dat tusschen Aerd' en Hemel' swiert.
enz.”

Uit deze regels blijkt dat zoon Nijhof, wat onderwerp betreft, een navolger was van zijn moeder. De titelplaat uit de Hemelsche Troost-Borne is intusschen niet zoo'n groot kunstwerk als het lofdicht wel zou doen vermoeden.
Bovengenoemd vers komt voor in een dichtbundel, genaamd „Klioos Kraam”, in 1656 te Leeuwarden gedrukt bij Hendrik Rintjes. Niet minder dan zeven aan Margaretha de Heer gewijde lofdichten komen in dat werkje voor. Zij zijn geschreven door: J. Boogaardt, S. Brunsvelt, S. A. Gabbema, Sybille van Griethuijsen, Gijsbert Japicx en H. Zweerds. Voor de onderwerpen, welke Margaretha de Heer schilderde, zijn ze van belang. Van Andreas Pieters Nijhof hebben we tot nu toe geen schilderstukken onder oogen gehad. Er moet een keukenstuk van zijn hand zijn bij den Heer Wouter Nijhoff te den Haag. Dat hij portretten schilderde weten we niet alleen uit het eerder genoemde lofdicht op het beeltenis van zijn vrouw, maar ook uit gravures, gemaakt naar door Nijhoff geschilderde portretten, zooals van Watze van Cammingha, waarvan een gravure voorkomt in een boekwerkje: „Statuten, Ordonnantien ende Costumen van Ameland, enz.” Gedruckt bij Frans Hardomans 1658, en van Joannes de Veno, oudste advocaat van den Hove van Friesland. Beide gravures zijn van 1658. Uit oude inventarissen (p. 169) blijkt dat hij zich, evenals Margaretha de Heer, bezig hield met het schilderen van mythologische stukken.
Het derde familielid van de Harlinger barbier, Gerrit Adriaensz moet wel een broeder zijn van Margaretha. In het lexicon van Thieme und Becker komt voor Gerard Andriani, slechts bekend door een gravure, voorstellende Rippertus Sixtus waarop staat: „Gerardus Adriani pinx”.
Er wordt echter ook genoemd een „Gerrit Andriaensz. de Heer, Maler, Zeichner und Radierer, auch Bierverschleiszer (bierverkooper) in Amsterdam von dem man datierte Arbeiten aus den Jahren 1634-'52 kennt”
Verscheidene van zijn werken komen in Friesland voor. In het Gemeente archief te Leeuwarden vonden we in de kerkelijke trouwboeken een Gerryt Ariens, glasscriever, die 23 Mei 1629 trouwde met Tryentie Jansdr., beide geboren hier ter stede. In het Groot Consentboek wordt een Gerrit Ariens glaesmaeker genoemd, die 26 April 1642 woonde in de Heerestraat. In het dagboek van Ogier wordt Gerard Adriani of Gerith Adriaens, glasschilder genoemd. Nu wordt in de 17e eeuw met de termen glasscriever, glasmaecker en glasschilder veelal hetzelfde bedoeld. Het is zeer waarschijnlijk dat we hier met een en dezelfde persoon te doen hebben, die, na in Leeuwarden gewoond te hebben, naar Amsterdam is verhuisd.
De beschrijving van het bezoek van Ogier aan den schilder Geest, waarmede bedoeld is de beroemde Friesche portretschilder Wybrandt Simons de Geest, geeft een interessante kijk op de vervolgingen waaraan de katholieken in dien tijd in de Protestantsche landen blootstonden. Voor ons gewest zijn we hierover goed ingelicht door een latijnsch handschrift van den in dezen tijd (1636) in Friesland werkzamen Jezuieten prediker Willebrord van der Heyden. Dit handschrift is in 1842 in het Nederlandsch vertaald en in boekvorm verschenen.[8]
Het doet verwonderlijk aan, dat Wybrandt de Geest, de portretschilder van het Protestantsche Friesche Hof den katholieken godsdienst belijdt. Blijkbaar heeft hij van zijn geloof naar buiten weinig laten merken; daarbij was hij, wat schilderen betreft, in Friesland zoozeer de primus inter pares, dat men bij hem wel Iets door de vingers zal hebben gezien.(p. 170)
Ogiers vreugde, toen de Geest hem zijn katholieke gevoelens bekende, was stellig niet grooter dan de mijne, toen van het Rijksarchief de volgende, voor dit onderwerp belangrijke archivalische vondsten gemeld werden:
1628. September 18. Wibrandt de Geest in qualiteit wegens Wyds Simons, zijn moeder, in leven mede conventuale voor een halff jaer pensie martini verleden te verschijnen, hem noch voor de laeste mael geaccordeert ter somma van £ 35 (Archief Gedeputeerde Staten Inv. G.f.°. 50-16) (Mededeeling van Dr. J. G. Avis).
De volgende onderteekening van een getuige komt voor onder een acte van 20 November 1590.

Simon Juckes de Geest E.V.G..
glasmaecker.
In de Acte wordt hij stadsbode genoemd.
Akteboek van Leeuwarden (Gemeentearchief 1588-1604) (Mededeeling van den Heer M. P. van Buijtenen).

In het stadsarchief vermocht ik met behulp van Mr. van der Minne nog een belangrijk aanvullend stuk ontdekken.
Op 22 Juli 1604 (consent 27 Juli) verkoopen Doede Juckes „glasmaecker” en zijn vrouw Lijsbeth Jochums een huis in de Bagijnestraat voor f. 500.-, De koopers zullen in mindering van hun last nemen een rentebrief voor 100 goud guldens ten behoeve van de kinderen van Jacob Doedes en een rentebrief van 100 Caroliguldens ten behoeve van Wyts Wybransdr. weduwe van Simon Juckes. Groot Consentboek.

Wat lezen we uit deze drie archivalia?
1°. dat de naam van den vader van Wybrandt Simons de Geest, die tot nu toe onbekend was, is Simon Juckes de Geest [9] (p. 171) en dat hij was Stadsbode en „glasmaecker”, waarschijnlijk bedoeld glasschilder. Van zijn broeder Doede Juckes ook „glasmaecker” genoemd, is bekend dat hij glazen voor kerken heeft geschilderd. Simon de Geest moet voor 22 Juli 1604 gestorven zijn.
2°. dat de moeder heette Wyts Wijbransdr., in het stuk van September 1628 genoemd Wyds Simons. Het laatste wil zeggen vrouw, c.q. weduwe van Simon.
3°. dat Wyds Symons kloosterlinge is geweest (mede conventuale). Na 1580 werd aan de geestelijken uit de kloosters, die alle werden opgeheven, door de Gedeputeerde Staten een pensioen toegekend; mogelijk was moeder de Geest niet lang te voren gestorven en kon de zoon de laatste uitkeering innen.
4°. waarschijnlijk heeft Wyts Symons na 1580 de kloosterbeloften aan kant geschoven en is zij in het huwelijk getreden met Simon de Geest, uit welk huwelijk Wybrandt Simons de Geest in 1592 is geboren. Zijn moeder zal hem stellig een goed katholieke opvoeding hebben gegeven. Nog twee andere punten wijze op de katholieke richting in het gezin de Geest.
Op 16 October 1622 trouwde Wybrant Simons de Geest met Hendrikien UIenburchs; en niet in de kerk, maar voor den magistraat, waarvoor alleen huwelijken van dissenters (katholieken en doopsgezinden) werden voltrokken.
Eenigen tijd geleden troffen we voorts in een particuliere collectie het portret aan van de oudste dochter van Wybrandt de Geest, die getooid is met een kruisje, wat bij de 17e eeuwsche protestanten niet voor zou komen.[10]
We hebben in dit commentaar slechts gegevens naar voren willen brengen, die in regelrecht verband staan met de in het dagboek vermelde namen en feiten. We hopen dat deze aangevuld zullen worden door nieuwe vondsten, zoodat de hier genoemde persoonlijkheden meer tot klaarheid zullen komen. Er is nog veel duisters rondom hen en niet alleen rondom hen, maar om de heele 17e eeuwsche Friesche schilderschool.

Noten

In druk verschenen als voetnoten. Hier doorgenummerd naar eindnoten.

1) Dr. H. Schneider directeur van het Rijksbureau voor Kunsthistorische Documentatie te den Haag, vestigde mijn aandacht op deze publicatie.
2) Bedoeld orgel is gemaakt in 1627/28 door Anthonis Verbeeck. De opmerking van Ogier betreffende de orgels ging misschien op voor de kerken der Hugenoten in Frankrijk, voor Friesland stellig niet. Bij de Synode van Dordrecht van 1567 was het orgelspel in de kerk verboden; maar de Friezen stoorden zich niet aan dit verbod. Voor de dienst begon werd regelmatig het orgel bespeeld. De Synode van Dordrecht van 1618/19 laat het al of niet orgelspelen over aan de Gemeente. Als begeleiding van de gemeentezang wordt het orgel in Nederland voor het eerst gebruikt in 1628 en wel te Leeuwarden. (Mededeeling Oosterhof & Penning.)
3) Andreas. Hier is bedoeld Joachim Andreae, die in 1620 Raadsheer was in het Friesche Hof en in 1635, Andries Bicker en Rochus van der Honert als ambassadeur naar Polen, Zweden en Denemarken vergezelde. Hij is getrouwd geweest met Ansk van Burmania en Sophia van Vervou. Met zijn eerste vrouw ligt hij in de Jacobijnerkerk te Leeuwarden begraven. Zie Nieuw Nederl. Biogr. Woordenb. I, blz. 130/131.
4) Hendrik Casimir I, stadhouder van Friesland, Groningen en Drente.
5) Sybille van Griethuijsen, dichteres, werd ongeveer in 1620 te Buren geboren. Ze genoot een zeer goede opvoeding en trouwde in 1644 met Upke Harmens Wytzema, een apotheker. In Mei 1644 gingen ze naar Kollum, later naar Appingedam. Zie: Dr. J. A. Worp, Sibylle van Griethuysen, In Oud-Holland 3 (1885).
6) Johan van Nijenborgh, een rijmer, woonde een half uur buiten Groningen, was een een vriend van Sybille van Griethuysen.
7) Hemelsche Troost-Borne. Tegen de banghste Aan-Vechtinghe; om de overblijfselen der Zonde ... in dichte door Sibylle van Griethuysen, En de in Prose door Sibrandus Francisci Eydelshemius. Predikant in Appinga-dam. Gedruckt tot Leeuwarden Bij Claude Fonteyne ... 1651. Onder de titelplaat staat 1652.
8) Verhaal van de verrigtingen der Jezuiten in Friesland door Pater Willebrord van der Heijden. Uit het Latijn vertaald en met aanteekeningen voorzien door Dr. H. Amersfoordt en Mr. H. A. Evertsz. Tot Leeuwarden bij J. W. Brouwer 1842.
9) W. Eeckhoff zegt dat de vader van Wybrandt de Geest de schilder Simon de Geest is, die van uit Antwerpen naar Leeuwarden gekomen is. Wij meenen, nu we weten dat de vader van Simon de naam Juckes draagt, hieraan te mogen twijfelen. De volgende stamboom laat zich nu samenstellen:

  1. Jucke ?, getr. met ?
    1. Doede Juckes, getr. met Lysbeth Jochums
      1. Sara, gedoopt 24 juli 1603
      2. Maai, gedoopt 18 december 1607
      3. Jucke Doedes glaesmaeckersgesel, gedoopt 5 april 1609, getr. met Geertien Isbrandsdr. op 9 mei 1630
    2. Simon Juckes de Geest, getr. met Wyts Wijbrens
      1. Wybrandt Simons de Geest, getr. met Hendrickien Ulenburch

10) Het schilderij is gesigneerd V. d. Geest f. en onduidelijk gedateerd 1652(?). Op de achterzijde staat vermeld: Eva de Geest inter filias natu maxima a patre picta.